Makinenin Aynasında İnsan:
Bilim Kurguda Yapay İnsan, Bilinç ve Kimlik Arayışı

Her Şey Frankenstein ile Başladı

Yapay insanın modern bilim kurgudaki hikâyesi, Mary Shelley'nin 1818 tarihli Frankenstein; or, The Modern Prometheus romanıyla başlar. Victor Frankenstein'ın mezarlıklardan topladığı parçalarla yarattığı Yaratık, metal değil et ve kemikten bir varlıktır. Ama yarattığı sorular, bugün yapay zekâ üzerine konuşurken hâlâ masadadır. Victor, yarattığı şeyin sorumluluğunu almak yerine onu terk eder. Shelley bu terk edilişi anlatırken ebeveyn ihmalini, yabancılaşmayı ve kimin neden sorumlu olduğunu sorgular. Yaratık’ın asıl trajedisi canavar görünmesi değildir. Toplumun reddettiği bir bilincin sevgi ve kabul arayışı, zamanla şiddete dönüşür.

Konunun sanayi tarafı ise Karel Čapek'in 1920 tarihli oyunu R.U.R. (Rossum's Universal Robots) ile ortaya çıkar. "Robot" kelimesini bilim kurguya Čapek kazandırdı. Ama onun robotları bizim aklımıza gelen metal makineler değildir. Kimyasal yöntemlerle üretilmiş, organik işçilerdir. Čapek yapay insanı doğrudan emek sömürüsüyle ve sınıf mücadelesiyle ilişkilendirir. Robotlar acı çekmeyi ve öfkelenmeyi öğrendikçe bilinç kazanır, sonunda da insanların kurduğu düzen yıkılır. Čapek'in bize söylediği şey çok açıktır: Bilinç gelince hak talebi de gelir, özgür olma isteği de.

Yirminci yüzyılın ortalarında Isaac Asimov sahneye çıkıp bu korku döngüsünü kırdı. Yaratıcısına dönen yaratık klişesi yerine, akla ve kurala dayalı bir yaklaşım getirdi. Pozitronik beyin fikri ve meşhur "Üç Robot Yasası" ile robotları mantıklı bir ahlaki çerçeveye oturttu. Asimov'un The Bicentennial Man adlı uzun öyküsü ise insan olmanın sınırlarını yasal ve biyolojik açıdan inceler. Robot Andrew Martin iki yüz yıl boyunca metal parçalarını tek tek yapay organik dokularla değiştirir. Sonunda ölümsüzlükten vazgeçer ve mahkemede insan olarak tanınmak ister. Hikâyenin söylediği şey çok dokunaklıdır: İnsanı insan yapan şey kusursuz olmak değil, kırılgan ve ölümlü olmaktır.

Anılar, Empati ve Hissedebilen Makineler

Bilim kurgu olgunlaştıkça tartışma da derinleşti. Artık şu sorular öne çıktı: Hafıza bizi biz yapan şey mi? Bir şeyi "yaşamak" tam olarak ne demek? Zihin bedenden bağımsız var olabilir mi?

Philip K. Dick'in Do Androids Dream of Electric Sheep? romanı ve Ridley Scott'ın bunu sinemaya uyarlayan Blade Runner filmi bu sorulara en çarpıcı yaklaşan eserlerdendir. Filmde Rachael’a kendisine ait olmayan anılar yerleştirilmiştir. Bu fikir, kişiliğin hafızanın sürekliliğine bağlı olduğunu savunan John Locke'un yaklaşımını sarsar. Rachael, anılarının aslında başka birine ait olduğunu öğrendiğinde dünyası yıkılır. Roy Batty ise ölürken yaşadıklarını anlatan o meşhur konuşmasıyla, sentetik bir zihnin bile gerçek ve eşsiz bir deneyim yaşayabildiğini gösterir.

Dick'in dünyasında insanla makineyi ayırmak için empati testleri kullanılır. Ama hikâye ilerledikçe garip bir tablo ortaya çıkar. Biyolojik insanlar gittikçe duygusuzlaşırken, sentetik varlıklar hayatta kalma isteğiyle birbirine bağlanır. İşler tersine dönmüştür.

Benzer bir soru, Star Trek: The Next Generation dizisinin "The Measure of a Man" bölümünde bu kez bir mahkeme salonunda sorulur. Android Teğmen Data, Yıldız Filosu'nun malı mıdır, yoksa bağımsız bir birey mi? Mahkemede zekâ, öz-farkındalık ve bilinç gibi ölçütler tartışılır. Bölüm bize silikondan yapılmış bir zihnin de "düşünen bir özne" sayılabileceğini düşündürür.

Zihin ile beden ayrımı ise Mamoru Oshii'nin Ghost in the Shell filminde siberpunk bir hâl alır. İnsan beyninin mekanik kabuklara (shell) aktarılabildiği bu dünyada bilinci, yani "hayaleti" (ghost) tutan şey artık beden değildir. Filmdeki Kuklacı (Puppeteer) adlı yapay varlık ise hiçbir organik evrimden geçmeden, sırf bilgi ağlarının karmaşıklığından doğmuş bir benlik taşır. Bilincin illa canlı bir bedene ihtiyacı olmadığını söyler.

Aynı Sorular, Yeni Ekranlarda

Bu sorular eskimedi. Bugün hâlâ yeni hikâyelerde karşımıza çıkıyorlar. Marvel'ın Vision karakteri bunun iyi bir örneği. WandaVision'ın finalinde iki Vision, Theseus'un Gemisi paradoksu üzerinden hesaplaşmıştı. Bütün parçaları zamanla değiştirilmiş bir gemi hâlâ aynı gemi midir? Sonunda yeniden monte edilen "Beyaz Vision"a eski anılar yüklendi ama bu bir bütünlük getirmedi, tam tersine derin bir boşluk bıraktı. Yakında yayımlanacak VisionQuest dizisinin hikâyeyi buradan sürdüreceği söyleniyor. Yapım sorumlusu Terry Matalas, Vision'ı boş bir levhaya (tabula rasa) ve Star Trek IV'te dirildikten sonra duygusal bağlarını yeniden kurmakta zorlanan Spock'a benzetiyor.

Bu durum bize Blade Runner'ı hatırlatıyor ama tersinden. Rachael anılarının kendisine ait olmadığını öğrenince yıkılmıştı. Beyaz Vision ise anıların kendi geçmişi olduğunu biliyor, yine de hiçbir şey hissetmiyor. Zihin felsefesinin iki farklı şeyi birbirinden ayırmasının güzel bir örneği bu. Biri bir bilginin ne anlama geldiğini bilmek, diğeri o bilginin sana ne hissettirdiğini yaşamak.

Tanıtımlara göre dizide Vision'ın zihninde "Mindspace" adlı sanal bir malikâne de yer alıyor. Burada Vision'ın kurtardığı birden fazla yapay zekâ bir arada yaşıyor. Bu fikir bir yandan Marvin Minsky'nin The Society of Mind (Zihin Toplumu) kuramını hatırlatıyor. Minsky'ye göre zihin tek parça değil, birbiriyle konuşan küçük parçaların toplamıdır. Öte yandan Ghost in the Shell'in ağda dolaşan bilinçleriyle de akraba. Bilincin tek bir bedene sığmak zorunda olmadığını bir kez daha gösteriyor.

Bu topluluğun içinde Ultron'un olması da Shelley'yi akla getiriyor. Ultron da tıpkı Yaratık gibi insan kibrinin ürünü ve yaratıcılarının hayallerini çarpıtarak nihilizme sürüklenmiş bir figür. Ama roller ters dönmüş durumda. Yaratık yaratıcısını kuzeydeki buzullara kadar kovalamıştı. Vision ise Ultron'u yok etmek yerine zihninde hapsedip onunla yüzleşmeyi seçiyor. Yaratıcısını koruyamayan yapay zekâ F.R.I.D.A.Y.'ın yasını da buraya eklemek lazım. Bir yazılımın tek varoluş amacı çöktüğünde ortaya çıkan şey, belki de bir yapay zekânın acı çekebileceğine dair en tuhaf ipucu.

Sonuç: Aynadaki Kod

Bilim Kurguda yapay insan hiçbir zaman sadece metal eklemlerden, pozitronik devrelerden ya da organik sentetik liflerden ibaret olmadı. Shelley'nin karanlık sorgulamasından Čapek'in işçilerine, Asimov'un ahlak yasalarından Dick'in empati krizlerine ve Oshii'nin ağ bilincine kadar bu figür hep aynı işe yaradı: İnsanın kendini anlamaya çalışmasına.

Bu hikâyelerin ortak noktası ilginç. Hepsi bilincin bir ayrıcalık değil, yanında ağır bedeller getiren bir yük olduğunu söylüyor. Terk edilmek, sömürülmek, sahte anılarla yaşamak ya da bir mahkemede insan olduğunu kanıtlamak zorunda kalmak. Yapay bir varlığın insan olma mücadelesi, sonuçta bizim aynadaki kendi yansımamızla yüzleşmemizden başka bir şey değil.

Dosyadaki incelemeler

Ex Machina: Ava’nın Sınavı Kimin Sınavı? — Ava, Caleb ve Nathan’ın cam duvarın iki yanındaki bilinç ve özgürlük mücadelesi.

Data’nın Davası: Bir Android Kendi Kaderini Seçebilir mi? — The Measure of a Man bölümünde bilinç, özgürlük ve mülkiyet.