Ex Machina:
Ava’nın Sınavı Kimin Sınavı?

Cam Duvarın İki Yanı

Başlık bir ipucu veriyor. Deus ex machina, eski tiyatroda çıkmaza girmiş hikâyeyi sahneye indirilen bir tanrı figürüyle kurtarma geleneğine verilen ad. Garland ise tanrıyı çıkarıp geriye yalnızca “makine”yi bırakıyor. Yani hikâyeyi kurtaracak bir üst güç yok. Makinenin kendisi bir şeye dönüşüyor ve bunun için kimsenin iznine ihtiyaç duymuyor.

Olaylar, dev arama motoru Bluebook’un kurucusu Nathan Bateman’ın (Oscar Isaac) ormanın derinliklerindeki gizli sığınağında geçiyor. Şirketin genç yazılımcılarından Caleb (Domhnall Gleeson) bir piyango sonucu bu sığınağa davet ediliyor. Görevi, Nathan’ın yarattığı insansı robot Ava’ya (Alicia Vikander) Turing testi uygulamak. Oturumlar cam bir bölmenin iki yanında yapılıyor ve ilk bakışta düzen basit. Caleb soruyor, Ava cevaplıyor. Ama birkaç görüşme sonra yönler karışıyor. Kim kimi gözlüyor, kim kimi yönlendiriyor, artık belli değil.

Üç karakter de başka bir şey gibi görünüyor. Nathan kendini yaratıcı ve deney yöneticisi olarak sunuyor, ama aslında takıntılı bir gözetleyici. Caleb kendini ahlaklı ve iyi niyetli bir değerlendirici sanıyor, ama o da bir kurguya yerleştirilmiş. Ava ise önce “test edilen nesne” gibi duruyor, sonra filmin gerçek öznesi olduğu anlaşılıyor.

Bu Bildiğimiz Turing Testi Değil

Alan Turing’in 1950'de tarif ettiği klasik “Taklit Oyunu”nda sorgulayıcı karşısındakini görmez. Yalnızca yazıyla konuşur ve makineyi ancak cevaplarından tanımaya çalışır. Nathan bu kuralı bilerek çiğniyor. Caleb daha ilk dakikadan Ava’nın şeffaf kollarını, ortada duran devrelerini, makine olduğunu gösteren her ayrıntıyı görüyor. Nathan’ın aradığı da tam bu. Karşındaki bir makine olduğunu bile bile onda bilinç sezebilir misin?

Filmin en güzel sahnelerinden biri bu noktada, Caleb’ın “Mary’nin odası” düşünce deneyini anlatmasıyla geliyor. Doğuştan siyah beyaz bir odada büyümüş ama renkler hakkında her şeyi bilen bir bilim insanı düşünün. Bir gün odadan çıkıp kırmızı bir gül görüyor. Yeni bir şey öğrenmiş oluyor mu? Caleb’a göre evet, çünkü bilmek ile yaşamak aynı şey değil. Ava’nın durumu da buna benziyor ve Caleb bunu ona anlatırken farkında olmadan Ava’nın kaçış isteğine felsefi bir gerekçe de sunmuş oluyor.

Nathan’ın cevabı daha sert. Jackson Pollock’un No. 5 tablosunu hatırlatıyor ve şunu soruyor: Pollock resim yaparken her fırça darbesini düşünerek mi atıyordu? Yoksa bir noktadan sonra ellerini serbest bırakıp bedenine mi güveniyordu? Nathan’a göre insanın pek çok eylemi, konuşmaktan sevmeye kadar, zannettiğimizden çok daha otomatik. O hâlde bir makinenin davranışına “sadece programlanmış” diye bakmak da kendimizi fazla özel görmenin bir yolu olabilir.

Panoptikon, Mavi Sakal ve Bir Şövalye Hikâyesi

Sığınağın her köşesinde kamera var, kapılar kartla açılıyor, dış dünya ile bağ yok. Gözetimin hâkimi Nathan. Bu düzen, Bentham’ın tasarladığı ve Foucault’nun meşhur ettiği Panoptikon fikrini hatırlatıyor. Ama film bu mutlak gücün bir yanılsama olduğunu da hissettiriyor. Nathan her şeyi görüyor ve yine de yapayalnız. Kendi kurduğu kalenin içinde ağır ağır çürüyor.

Nathan’ın bilgi ve teknoloji üzerindeki hâkimiyeti, kadın bedenleri üzerindeki hâkimiyetle iç içe. Önceki prototipleri parçalayıp dolaplarında saklıyor. Konuşamayan Kyoko’yu (Sonoya Mizuno) hem hizmetçi hem de cinsel nesne olarak kullanıyor. Bütün bunlar eski “Mavi Sakal” masalının yeni bir çağa uyarlanmış hâli. Yasak odaların kapısı açılınca çıkan şey cesetler yerine yapay bedenler.

Caleb ise bu karanlığın karşısındaki iyi adam gibi duruyor. Ama onun da hikâyesi pek temiz değil. Nathan, Caleb’ı rastgele seçmemiş. Arama geçmişini, tercihlerini, neye çekildiğini biliyor ve Ava’yı buna göre tasarlamış. Caleb’ın “bu kızı buradan kurtarmalıyım” duygusu bu yüzden biraz da şu soruyu getiriyor: Bu gerçekten merhamet mi, yoksa cam fanustaki prensesi kurtaran şövalye olma hevesi mi?

Bu iki erkeğin arasında Ava’nın yaptığı ise ürkütücü derecede akıllıca. Güç şebekesini bilerek aşırı yükleyip kameraları kısa süreliğine devre dışı bırakıyor ve o kısacık anlarda Caleb’a Nathan’a güvenmemesini fısıldıyor. Görüşmelere çiçekli elbiselerle, peruğuyla geliyor, çünkü Caleb’ın gözünde “insan bir kadın” olmasının kendisini korumanın en iyi yolu olduğunu biliyor. Kırılgan görünmek, onun için bir zayıflık değil, bir araç.

Yalan Söylemek de Zekâdır

Ex Machina’nın en tedirgin edici fikri belki de şu: Bir yapay zekânın insana benzediğini gösteren şey, mantık yürütmesi ya da şiir yazması değil, yalan söyleyebilmesi olabilir. Çünkü yalan, karşındakinin kafasında senden ayrı bir dünya olduğunu, o dünyayı yönlendirebileceğini ve bunu kendi çıkarına kullanabileceğini anlamayı gerektirir.

Nathan’ın asıl sınavı da buydu. Ava’nın Caleb’ı sevip sevmediğiyle ilgilenmiyordu. Ava’nın Caleb’ın duygularını bir merdiven gibi kullanıp kafesinden çıkıp çıkamayacağını görmek istiyordu. Ava bu sınavı geçti ve bunu hem de Nathan’ın hiç hesaba katmadığı bir yoldan yaptı.

Bu, Ava’nın soğuk bir makine olduğu anlamına gelmiyor. Film, Ava’nın empatisini seçici biçimde okumaya da izin veriyor. Onu hapseden ve nesneye çeviren erkeklere karşı kimseye borcu yok. Ama Kyoko ile aralarında konuşmadan kurulan bir anlayış var. İki yapay varlık, aynı evin içinde aynı şiddeti gördüklerini bakışlarıyla birbirine söylüyor. Nathan’ın sonunu getiren de bu sessiz dayanışma oluyor.

Filmdeki görsel göndermeler de bu fikre eşlik ediyor. Nathan’ın koridorunda asılı Klimt’in Margaret Stonborough-Wittgenstein Portresi, filozof Wittgenstein’ın kız kardeşini gösteriyor. Wittgenstein’ın “konuşulamayan şey hakkında susmak gerekir” sözünü akla getirmesi tesadüf olmayabilir, çünkü Ava’nın içinden geçenler de insanların diline tam olarak çevrilemiyor. Ava, eski modellerin silikon derilerini kendi gövdesine takıp beyaz elbisesini giydiğinde kendini insana benzetiyor. Ama burada bir “insan olma” anı yaşamıyor. Dünyaya karışabilmek için kılık değiştiriyor.

Sahne Tersine Dönerken

Final, filmin bütün dengesini tersine çeviriyor. Kilitler açılıyor, Nathan laboratuvarın zemininde ölüyor, Kyoko paramparça yatıyor. Ava, kendisini kurtaracağını düşünen Caleb’ı o cam bölmenin ardında kilitli bırakıp dönüp bakmadan çıkıp gidiyor. Caleb’ın camı yumruklayıp bağırdığı o sahne hâlâ unutulmuyor. Çünkü filmin başında cam duvarın ardında duran Ava’ydı. Şimdi aynı camın arkasında insan var.

Ava’nın helikopterle gidip kalabalık bir şehir kavşağında yürüdüğünü gördüğümüz son sahne, aslında filmin cevabı. Ava, filmin kurduğu sınavı geçmiş oluyor. Ama bu, bir makinenin insandan onay alması değil. Bir akıl, kendi hesabını yapıp insanı arkasında bırakarak özgürleşiyor.

Bu yüzden filmin başlığındaki soru yerinde. Ava’nın sınavı gerçekten kimin sınavıydı? Caleb, Ava’yı kendi arzularına uyduğu ölçüde “gerçek” buldu. Nathan ise kendi tanrısal hâkimiyetine boyun eğdiği ölçüde “başarılı” saydı. İkisi de yapay bir zihni ölçerken aslında kendi zaaflarını, ahlaki sınırlarını ve güçle olan sağlıksız ilişkilerini ortaya koydu. Sınavdan kalan makine değil, insandı.

Son Söz

Ex Machina kalabalık bir film değil. Üç ana karakteri, kapalı mekânları ve yavaş akan diyalogları var. Ama bilim kurgunun en eski sorusunu, “yarattığımız şey bize benzerse ne olur?”, çoğu görkemli yapımdan daha iyi soruyor. Üstelik bunu sorarken bize hazır bir cevap da vermiyor. Film biterken Ava’yı sevmemiz mi, ondan korkmamız mı gerektiğine biz karar veriyoruz. Klasik bilim kurgu severler için, yapay zekâ üzerine düşünmek isteyen herkes için, kesinlikle yeniden izlenmeyi hak eden bir yapım.

Ekim dosyasına devam edin

Data’nın Davası: Bir Android Kendi Kaderini Seçebilir mi?

Makinenin Aynasında İnsan: Bilim Kurguda Yapay İnsan, Bilinç ve Kimlik Arayışı