Ubik: Gerçekliğin Çözüldüğü, Zamanın Çürüdüğü Başyapıt

Philip K. Dick külliyatına dalmak, bastığınız zeminin her adımda kaymasına razı olmak demektir. Yazarın 1969’da yayımlanan romanı Ubik ise bu zeminsizlik hissini en uç noktasına taşır. Time dergisinin 1923’ten bu yana İngilizce yazılmış en iyi yüz roman arasında saydığı kitap, sıradan bir fütüristik dedektiflik hikâyesi gibi başlar. Sonra okuru zamanın geriye aktığı, eşyaların çürüdüğü ve ölümle yaşam arasındaki sınırın buharlaştığı bir metafizik kâbusun içine çeker.

Dick bu romanı, hayatının en üretken ve en çalkantılı dönemlerinden birinde, 1960’ların ortasında yazdı. Aynı yıllarda Martian Time-Slip, The Three Stigmata of Palmer Eldritch ve Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? gibi kitapların da çıktığını düşünürsek, Ubik’in neden bir olgunluk noktası olarak görüldüğünü anlamak kolaylaşır: Dick’in bütün saplantıları, yani sahte gerçeklikler, ticarileşen ölüm, yoksul kahramanlar ve kutsalın beklenmedik yerlerden sızması, burada aynı kitapta toplanır.

Spoiler uyarısı: Bu yazı, romanın ana kurgusunu ve finaline dair ipuçlarını içeriyor. Ubik’i ilk kez okuyacaksanız “Ay’daki Patlama” başlığından itibaren dikkatli olun.

Dondurulmuş Ruhlar, Zihin Ajanları

Roman bizi 1992’nin şirket savaşlarıyla şekillenmiş dünyasına götürür. Telepatlar ve geleceği gören medyumlar, Ray Hollis gibi patronların emrinde kurumsal casusluk için kullanılır. Karşı cephede Glen Runciter’ın yönettiği “ihtiyat organizasyonu” vardır. Runciter, bu zihinsel saldırıları etkisiz kılabilen “eylemsizleri” (inertials) yani anti-psi yetenekli kişileri bünyesinde toplar. Yani kitabın dünyasında gizlilik ve mahremiyet, bir hizmet olarak satılan bir şeydir ve bu, Dick’in kapitalizm eleştirisinin ilk işaretidir.

Bu evrenin en tekinsiz icadı ise “yarı-yaşam”dır (half-life). Biyolojik olarak ölen insanlar özel moratoryumlarda dondurulur. Tükenmekte olan beyin dalgaları sayesinde, yaşayan yakınlarıyla kısa süreler boyunca iletişim kurabilirler. Runciter de şirketin en kritik kararlarını, yıllar önce ölmüş ve dondurulmuş eşi Ella’ya danışarak alır. Yarı-yaşam fikri, Dick’in daha önceki öykülerinde de görülür; ama Ubik’te ilk kez hikâyenin merkezine yerleşir. Bazı eleştirmenler bu ara dünyada, ölümden sonra bilincin kısa bir süre daha dolaştığını anlatan Tibet Ölüler Kitabı’nın izlerini görür. Bu yorum Dick’in ilgi alanlarına uygun düşer, ama romanda doğrudan söylenmediği için bir okuma olarak kalır.

Joe Chip: Kaybedenlerin Kahramanı

Teknolojik gösterişin ardında Dick’in tanıdık imzası durur: yoksulluk. Runciter’ın saha teknisyeni Joe Chip, cebinde neredeyse hiç parası olmayan, sürekli maaş avansı peşinde koşan biridir. Kitabın bilimkurgu kahramanı beklentisini bilerek boşa çıkarması önemlidir. Chip dâhi değildir, güçlü değildir, kimsenin kurtarıcısı değildir. Bir şirket çalışanıdır ve kitap boyunca mücadele ettiği şeylerin başında kendi sıradanlığı gelir.

Kapitalizm öyle yaygınlaşmıştır ki dairesinin kapısı bile geçmek için bozuk para ister. Cebinde para bulamayan Chip, kendi evinin kapısıyla mülkiyet ve ahlak üzerine tartışmaya girer. Kitabın en akılda kalan, en komik ve en acı sahnelerinden biridir. Gelecekte geçen bir hikâyede insanı en çok eziyet eden şeyin ışın tabancaları değil faturalar olması, Dick’in bilimkurguya kattığı en özgün bakıştır.

Ay’daki Patlama: Gerçeklik Ne Zaman Çatladı?

Runciter, Hollis’in Ay’daki gizli operasyonunu engellemek için Joe Chip ve geçmişi değiştirme yeteneğine sahip Pat Conley’nin de aralarında olduğu bir ekiple Ay’a gider. Görev bir tuzaktır: bir bomba patlar ve Runciter ağır yaralanıp ölür gibi görünür. Ekip, onu yarı-yaşama ulaştırmak için Dünya’ya döner. Asıl dehşet burada başlar.

Dünya artık eskisi gibi değildir. Nesneler hızla geriye doğru çözülür. Sigaralar dokunur dokunmaz küle döner, taze kahve ve krema saniyeler içinde bozulur, modern uçaklar yerlerini 1930’ların pervaneli uçaklarına bırakır. Ceplerdeki paralar bile eski baskılara gerilemeye başlar. Çok geçmeden ekip üyeleri tek tek yere yığılır ve kısa sürede kurumuş cesetlere dönüşür. Bu sırada Runciter’dan geldiği anlaşılan mesajlar, sigara paketlerinde, gazete başlıklarında ve duvar yazılarında belirir. Mesajların ima ettiği şey ürkütücüdür: ölü olan Runciter değil, ekibin kendisi olabilir.

Dick okuru işte bu ontolojik çıkmaza kapatır. Ay’da ölen gerçekten Runciter mıdır, yoksa patlamada herkes ölmüş de ekip, Runciter’ın moratoryumdaki zihinsel dünyasının içinde mi can çekişmektedir?

Çürüyen Dünya: Entropi ve Kipple

Romanın en akılda kalan görsel fikri, zamanın geriye akmasıdır. Ama bu bir “geçmişe yolculuk” değil, bir çözülmedir: yeni nesneler eski modellere dönüşür, yiyecekler bozulur, teknoloji sahip olduğu şeyleri bir bir geri verir. Dick’in külliyatında “kipple” diye adlandırdığı bir kavram vardır; ortalığı kaplayan, kimsenin istemediği ve sürekli çoğalan işe yaramaz nesneler yığını. Ubik’te kipple bir mekân değil, evrenin kendisi olur. Her şey, daha yavaş ya da daha hızlı, değersiz bir döküntüye dönüşmeye mahkûmdur.

Bu çözülme hem fiziksel hem toplumsal bir metafordur. Teknolojinin, paranın ve hatta insan ilişkilerinin aslında bir güven anlaşmasına dayandığını, güven çekildiğinde geriye hiçbir şeyin kalmadığını anlatır. Dick’in okurda uyandırmak istediği his, bir korku filminin gerilimi kadar, varoluşun kendisinin geçici olduğu bilgisidir.

Bir Tüketim Metasından Kutsal Nefese

Romanın her bölümü, tüketim çılgınlığını hicveden sahte bir reklamla açılır. “Ubik” kimi zaman bir salata sosu, kimi zaman bir tıraş köpüğü ya da bira olarak pazarlanan, her derde deva bir üründür. Reklamların sloganı hep aynı kapanır: “Talimatlara uygun kullanıldığında güvenlidir.” Bu parodi reklamlar, kitabın karanlık atmosferine ironik bir ses katar ve okurun alışveriş kültürüne dair kendi alışkanlıklarını sorgulamasına neden olur.

Hikâye ilerledikçe Ubik market rafından çıkar ve bir aerosol spreye dönüşür. Zamanın geriye akışını ve nesnelerin çürümesini durdurabilen tek şey odur. Ekibi tek tek tüketen kötücül yarı-yaşam parazitine, Jory Miller’a karşı hayatta kalmanın yolu da Ubik’e ulaşmaktan geçer.

Dick burada felsefi ve teolojik bir dönüş yapar. Ubik adı, Latince ubique (“her yerde”) sözcüğünden gelir. Gnostik bir okumaya göre kitap, etrafımızdaki sürekli çürüyen dünyayı kusurlu bir yaratıcının yanılsaması olarak görür. Ubik ise bu çözülmeye karşı evreni bir arada tutan, her yerde hazır bulunan ilahi güçtür. Romanın sonlarında Ubik’in kendi ağzından yaptığı açıklama, bilimkurgu dilinden kadim bir kutsal metin üslubuna geçer. Kendisini evrenden önce var olan, güneşleri ve dünyaları yaratan, adı söylenemeyen bir varlık olarak tanıtır. Bu bölümü, dilin gücünü kaybetmemesi için bizzat okumanızı öneririm.

Burada Dick’in en çarpıcı hamlesi, kutsalı ticari bir ürünün kılığına sokmasıdır. Aynı güç, hem bir reklam sloganı hem bir kozmik ilke olarak karşımıza çıkar. Bu, ya modern dünyada kutsalın metalaşması üzerine karanlık bir şakadır, ya da metalaşmış dünyada bile kutsalın bir yerden sızabileceğine dair umutlu bir inanç. Dick bu belirsizliği çözmeyi reddeder; romanın gücü de buradan gelir.

Aynalar Labirentinde Son Perde

Dick, Ubik boyunca okura tek bir mutlak gerçeklik alanı bırakmaz. Her şeyin çözüldüğünü düşündüğümüz anda, son sayfada son darbe gelir. Runciter, gerçek sandığı dünyada cebinden çıkardığı bozuk paralara bakar ve üzerlerinde Joe Chip’in yüzünü görür. Gerçeklik bir kez daha katlanır; okur, kimin canlı kimin ölü olduğunu bilmenin imkânsız hâle geldiği bir yanılsama döngüsünün ortasında kalır.

Bu finali tek bir doğru yoruma bağlamak zordur ve zaten Dick de bunu istemez. Kimi okurlar, Chip’in Runciter’ın dünyasına bir şekilde sızdığını düşünür; kimi okurlar tüm “dış dünyanın” da başka bir katmandan ibaret olduğunu. Hangi okumayı seçerseniz seçin, kitabı kapattığınızda elinizde sağlam bir cevap değil, yeni bir soru kalır: Gerçekliği, yalnızca ona dair inancımız mı ayakta tutuyor?

Bir Tür Olarak Ubik: Bilimkurgu mu, Metafizik Gerilim mi?

Ubik türsel sınırlara zor sığar. Kurumsal casusluk, noir atmosferi, ölüm sonrası üzerine metafizik düşünce ve toplumsal hiciv aynı sayfalarda yan yana durur. Hikâyenin ritmi bir polisiye gibi hızlı akarken, anlattığı şey bir felsefe seminerinin konusudur. Bu karışımın, Dick’ten sonra gelen birçok eserde, gerçekliğin ve simülasyonun sorgulandığı hikâyelerde yankılandığını görmek mümkün.

Dick’in bu kitaba kendi gözüyle ne kadar değer verdiğini, romanın bir senaryo uyarlamasını bizzat yazmış olmasından da anlayabiliriz. Bu senaryo yazarın ölümünden sonra, 1985’te yayımlandı. Romanın sinemaya uyarlanması için yıllar içinde çeşitli girişimler duyuldu; konuya dair en güncel bilgi için kaynaklara bakmak gerekir.

Değerlendirme

Ubik, pulp edebiyatının hızı ve oyunbazlığıyla yazılmış olmasına rağmen modern edebiyatın en sarsıcı metinlerinden biridir. İnsan algısına, sermayenin ruhu ele geçirme biçimlerine ve ölümün soğuk nefesine dair hem en eğlenceli hem de en ürpertici romanlardan biridir.

Eleştirel bir gözle bakmak gerekirse, romanın kusursuz olmadığını da söylemeliyiz. Olay örgüsü bazen aceleyle kurulmuş izlenimi verir; yan karakterlerin çoğu birkaç çizgiyle anlatılır ve kadın karakterler, dönemin bilimkurgusunun kalıplarına oldukça yakındır. Dick’in dili de parlak ve pürüzsüz bir üslup değildir. Ama bu eksiklikler, romanın gerilimini ve tuhaflığını azaltmaz; belki de metne o kendine özgü ham enerjiyi verir.

Kime önerelim? Dick’le yeni tanışanlar için ilk adım Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? olabilir. Ama onun gerçekliği nasıl çözdüğünü, şakayla dehşeti nasıl aynı cümlede buluşturduğunu görmek istiyorsanız, durak Ubik’tir. Okurken kitabın “anlamadığınız” anlarında takılıp kalmamanızı öneririm; çünkü Dick’in dünyasında kafası karışmak, hikâyenin dışında kalmak değil, tam içinde olmak demektir.

İlgili yazı: Daktilonun Ucundaki Cehennem: Philip K. Dick’in Sefaletten Efsaneye Uzanan Yolu