Xenogenesis Üçlemesi:
Genetik, Kimlik ve Türlerarası Karşılaşmalar

Bir kurtuluşun ağır bedeli

Nükleer bir felaketin ardından Dünya yaşanamaz hâle gelmiş, insan türü yok oluşun eşiğine sürüklenmiştir. Siyah bir kadın olan Lilith Iyapo, yüzyıllar sonra Oankali adlı uzaylıların gemisinde uyanır. Oankaliler hayatta kalan insanları kurtarmış ve Dünya’yı yeniden yaşanabilir hâle getirmiştir; fakat bunun karşılığında bir “gen ticareti” talep ederler. İnsanlar artık kendi başlarına çoğalamayacak, Oankalilerle genetik olarak birleşerek yeni bir tür yaratacaktır.

Oankalilere göre insanlığın temel kusuru, yüksek zekâ ile hiyerarşik davranış eğiliminin ölümcül birleşimidir. İnsanlar zeki oldukları kadar üstünlük kurmaya da yatkındır; bu yüzden kendilerini yeniden yok etmeleri kaçınılmazdır. Oankaliler biyolojik müdahaleyi bir işgal değil, tedavi olarak görür. Butler’ın kurduğu temel gerilim tam da buradadır: Bir türü kendi iradesine rağmen “iyileştirmek”, onu gerçekten kurtarmak mıdır?

Butler ve tarihsel bağlam

Butler üçlemeyi 1980’lerin sonunda, Soğuk Savaş’ın ve “kazanılabilir nükleer savaş” söyleminin gölgesinde yazdı. Siyah bir kadın olarak ırkçılık, cinsiyetçilik, ötekileştirme ve iktidar eşitsizliği konularını bilim kurgunun merkezine taşıdı. Lilith’in hem insanlığın geleceği için vazgeçilmez olması hem de diğer insanlar tarafından hain görülmesi, tarih boyunca topluluklarını ayakta tutan fakat aynı topluluklar içinde kuşkuyla karşılanan Siyah kadınların deneyimiyle yankılanır.

Bu nedenle Xenogenesis yalnızca uzaylılarla ilk temas öyküsü değildir. Kölelik, sömürgecilik, zorunlu asimilasyon, üreme hakkı ve kültürel saflık düşüncesi aynı anlatının içinde buluşur. Butler okura rahat bir ahlaki konum sunmaz: Oankaliler zalim canavarlar değildir, fakat iyilik yaptıklarına inanırken insanlardan seçim hakkını almaktadırlar.

Üçlemenin hikâyesi

Şafak

Lilith, Oankali gemisinde başka insanları uyandırmak ve Dünya’ya dönüşe hazırlamakla görevlendirilir. Oankalilerin erkek, dişi ve genleri düzenleyebilen üçüncü cins ooloi olmak üzere üç cinsiyeti vardır. Lilith’in uzaylılarla kurduğu yakınlık, uyanan insanlar tarafından işbirlikçilik olarak yorumlanır. İsyan ve şiddet patlak verir; Lilith’in insan partneri öldürülür. Kitabın sonunda Lilith, ilk insan-Oankali melez çocuğuna hamiledir.

Erginlenme Ayinleri

İkinci roman Lilith’in oğlu Akin’e odaklanır. Hem insan hem Oankali olan Akin, iki tarafın acılarını anlayabilen ilk gerçek köprüdür. Oankali teklifini reddeden “direnişçiler” yalnızca insanlardan oluşan köylerde yaşar, ancak kısırlaştırıldıkları için çocuk sahibi olamazlar. Direnişçiler tarafından kaçırılan Akin, onların bağımsız insanlığın kaybı karşısındaki yasını kavrar. Sonunda Oankalileri, değişmeden kalmak isteyen insanlara Mars’ta bağımsız bir koloni kurma hakkı vermeye ikna eder.

İmago

Final kitabının anlatıcısı Jodahs, ilk melez ooloi’dir. Bedeni sürekli değişebilir, hastalıkları iyileştirebilir ve genetik yapıları algılayabilir. Jodahs, saklanarak yaşayan bir direnişçi topluluğuyla karşılaşır. Başlangıçta korkulan ve esir alınan Jodahs, insanları kalıtsal hastalıklardan kurtardıkça güven kazanır. Dünya’daki gelecek giderek melez topluma yönelirken, bunu kabul edemeyenler için Mars seçeneği varlığını sürdürür.

Genetik: Tedavi ile tahakküm arasındaki çizgi

Oankaliler evrende dolaşarak başka türlerle DNA alışverişi yapan genetik tüccarlardır. Kanseri bile yalnızca bir hastalık değil, kontrollü dönüşüm için kullanılabilecek biyolojik bir yetenek olarak görürler. Hastalıkları iyileştirir, ömrü uzatır ve insan bedenini güçlendirirler. Fakat aynı teknolojiyle insanların üremesini de denetlerler.

Üçleme bu nedenle genetik mühendisliğinin vaadinden çok, karar yetkisinin kimde olduğu sorusuyla ilgilenir. İnsanlara yapılan değişiklikler onların açık rızası olmadan gerçekleştirilir. Oankaliler sonucu yararlı gördükleri için yöntemin ahlaki sorunlarını küçümser. Butler böylece biyolojik determinizm ile özgür iradeyi karşı karşıya getirir: Genlerimiz bizi şiddete mahkûm ediyorsa onları değiştirmek zorunda mıyız? Hastalığı ortadan kaldırmakla insanı yeniden tasarlamak arasındaki sınır nerede başlar?

Kimlik ve ötekilik

Lilith uyandığı andan itibaren “Ben artık kimim?” sorusuyla yaşar. İnsanlığın kurtarıcısı, uzaylıların aracı, kendi türüne ihanet eden biri ya da yeni bir halkın annesi olarak görülebilir. Akin’in melez kimliği ise iki kültüre birden ait olup hiçbirinde bütünüyle kabul görmemenin acısını taşır. Tam da bu nedenle iki taraf arasında arabulucu olabilecek tek kişidir.

Butler, kimliği sabit ve saf bir öz olarak değil, temasla dönüşen bir ilişki olarak ele alır. Melez çocuklar Homo sapiens’in sonu sayılabilir; fakat aynı zamanda insanlığın devam eden çocuklarıdır. Romanların en sarsıcı sorularından biri budur: İnsanlığı belirleyen DNA mıdır, kültür müdür, hafıza mıdır, yoksa başkaları karşısında yaptığımız seçimler mi?

Türlerarası birleşme ve sömürgecilik

İnsan-Oankali birleşmesi, ırklar ve kültürler arası karışmaya yönelik tarihsel korkuların bilim kurgusal bir yansımasıdır. Direnişçilerin “saf insanlığı” koruma arzusu, gerçek dünyadaki ırksal saflık ideolojilerini hatırlatır. Öte yandan birleşmenin güçlü tarafça dayatılması, kölelik dönemindeki zorunlu üreme pratiklerinden sömürgeci asimilasyona kadar karanlık tarihsel çağrışımlar taşır.

Oankalilerin “Sizin için neyin iyi olduğunu biz biliyoruz” tavrı, imparatorlukların medenileştirme iddiasıyla benzeşir. İnsanlar görünüşte bir seçim yapar: Birleşmek ya da yok olmak. Fakat seçeneklerden biri ölüm olduğunda rızanın ne kadar özgür olduğu tartışmalıdır. Butler’ın başarısı, buna rağmen Oankalileri tek boyutlu kötüler yapmamasıdır. Onlar insanları sever, Dünya’yı onarır ve gerçekten yeni bir gelecek sunarlar. Sorun niyetlerinden ziyade, mutlak güçleridir.

Feminist okuma: Beden, rıza ve üçüncü cinsiyet

Lilith geleneksel bilim kurgu kahramanını tersine çevirir. İnsanlığın geleceğini belirleyen kişi silahlı bir erkek savaşçı değil; direnci, empatisi ve uyum sağlama gücüyle öne çıkan Siyah bir annedir. Ancak onun anneliği bütünüyle kendi seçimi değildir. Oankalilerin üremeyi kontrol etmesi, kadın bedeninin devlet, din veya ataerkil otoriteler tarafından yönetilmesinin uç bir alegorisidir.

Oankalilerin üçüncü cinsiyeti olan ooloi, kadın-erkek ikiliğini de bozar. Jodahs’ın erkek olduğunu düşünürken ooloi’ye dönüşmesi, cinsiyetin sabitliğine meydan okur. Üçlü ebeveynlik modeli aileyi ve üremeyi yalnızca iki cinsiyet üzerinden düşünme alışkanlığımızı sarsar. Butler bu fikirleri 1987-1989 yıllarında yazmıştı; bu yönüyle eser bugün queer ve feminist bilim kurgu tartışmalarında hâlâ son derece günceldir.

Butler ile Ursula K. Le Guin arasındaki fark

Her iki yazar da “öteki” ile karşılaşmayı ve bu temasın yarattığı dönüşümü inceler. Le Guin’in Hainli Evreni’nde temas çoğunlukla antropolojik gözlem, iletişim ve karşılıklı öğrenme üzerinden ilerler. Karanlığın Sol Eli’nde Genly Ai, Gethen kültürünü anlamayı öğrenir; dönüşüm esas olarak düşünsel ve duygusaldır.

Butler’da temas eşit değildir ve dönüşüm doğrudan bedene yazılır. Le Guin “Farklı kalırken birbirimizi anlayabilir miyiz?” diye sorarken Butler soruyu daha sert biçimde kurar: “Hayatta kalabilmek için olduğumuz şey olmaktan vazgeçmemiz gerekirse ne olur?” Le Guin’in karakterleri dünyayı değiştiren belirgin seçimler yapabilir. Butler’ın karakterleri ise kendilerinden çok daha güçlü bir sistem içinde küçük özgürlük alanları yaratmaya çalışır. Akin’in Mars kolonisini kabul ettirmesi, bu dar alanda kazanılmış en büyük zaferdir.

Sonuç: İnsanlığın sonu mu, çocuğu mu?

Xenogenesis, kurtuluşu zafer olarak değil, kayıp ile iç içe geçmiş bir dönüşüm olarak sunar. Hastalıklar ortadan kalkar, Dünya yeniden yaşanabilir hâle gelir ve yeni çocuklar doğar; fakat bildiğimiz insan türü sona erer. Butler’ın melez geleceği ne bütünüyle ütopya ne de distopyadır. Yeni toplum daha sağlıklı ve şefkatli olabilir, ancak özgür bir seçimden doğmamıştır.

Üçleme, okuru tek bir hükme ulaştırmak yerine rahatsız edici sorularla baş başa bırakır: İnsan olmak ne demektir? Hayatta kalmak için ne kadar değişebiliriz? İyilik amacı, rızayı ortadan kaldırmayı haklı çıkarabilir mi? En önemlisi, güç eşitsizliği içinde verilen bir “evet” gerçekten evet midir? Butler’ın eserini onlarca yıl sonra hâlâ vazgeçilmez kılan, bu soruların hiçbirinin kolay bir cevabının bulunmamasıdır.